صنعت متانول ایران؛ از مزیت رقابتی تا بحران بهره‌وری

به گزارش صدای پتروشیمی، صنعت متانول ایران که در سال‌های گذشته به‌عنوان یکی از پیشران‌های اصلی ارزآوری و مزیت‌های رقابتی کشور در بازار جهانی پتروشیمی شناخته می‌شد، امروز با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و سیاستی مواجه است.

بررسی روندهای عملکردی شرکت‌های فعال در این حوزه نشان می‌دهد تصمیمات ناهماهنگ در حوزه قیمت‌گذاری خوراک، فروش صادراتی و توسعه زیرساخت‌ها، به‌تدریج این مزیت را تضعیف کرده و صنعت را در مسیر کاهش سودآوری و افت بهره‌وری قرار داده است؛ تا جایی که در برخی مقاطع، سطح تولید به زیر حد اقتصادی سقوط کرده است.

ارزآوری؛مزیتی که دیگر برای متانول صدق نمی کند!

تحلیل عملکرد فروش متانول‌سازان کشور نشان می‌دهد در سال‌های اخیر، برخی شرکت‌ها از جمله پتروشیمی‌های کیمیا پارس خاورمیانه، محصولات خود را در بازارهای صادراتی به‌طور متوسط حدود ۹ دلار به ازای هر تن ارزان‌تر از سایر تولیدکنندگان داخلی عرضه کرده‌اند. در حالی که این شکاف قیمتی نه ناشی از شرایط بازار، بلکه نتیجه ضعف در ساختار فروش صادراتی و اتکای بالا به واسطه‌هاست. پیامد این اختلاف قیمت در مقیاس تولید انبوه، بسیار قابل‌توجه است.

فروش یک میلیون تن متانول با چنین فاصله قیمتی، به معنای از دست رفتن حدود ۹ میلیون دلار درآمد ارزی است؛ رقمی که با نرخ‌های فعلی ارز، بیش از هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. به طوری که استمرار این وضعیت در چند شرکت متانولی، زیانی تجمیعی در سطح چند هزار میلیارد تومان را به صنعت تحمیل کرده است.

خوراک گران؛ تضعیف تدریجی مزیت گاز ارزان

یکی از مهم‌ترین عوامل فشار بر متانول‌سازان، افزایش نرخ گاز خوراک است. این در حالی است که در کشورهای رقیب ایران مانند قطر، عربستان و ایالات متحده، صنایع پتروشیمی گاز را با نرخ‌هایی در حدود ۵ تا ۹ سنت به ازای هر مترمکعب دریافت می‌کنند، اما نرخ خوراک گاز در ایران در دوره‌هایی به بازه ۱۳ تا ۱۹ سنت رسیده است.

اهمیت این اختلاف زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم حدود ۶۰ درصد بهای تمام‌شده تولید متانول به گاز خوراک وابسته است. داده‌های عملکردی سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد ترکیب افزایش نرخ خوراک و محدودیت‌های گازی، حاشیه سود بسیاری از شرکت‌ها را به حداقل رسانده و در برخی موارد حتی منجر به زیان عملیاتی شده است.

در این میان، فرمول قیمت‌گذاری گاز نیز با انتقاد جدی فعالان صنعت مواجه است؛ فرمولی که قیمت گاز کشورهای تولیدکننده را با قیمت گاز اروپا ـ به‌عنوان یک بازار مصرف‌کننده و وارداتی ـ تلفیق می‌کند و از منظر اقتصادی، برای کشوری برخوردار از ذخایر عظیم گازی، فاقد توجیه منطقی تلقی می‌شود.

اکسیژن؛ حلقه مغفول اما حیاتی تولید

در کنار گاز خوراک، اکسیژن به یکی از گلوگاه‌های کمتر دیده‌شده اما بسیار اثرگذار تولید متانول تبدیل شده است. اگرچه اکسیژن در طبقه‌بندی رسمی به‌عنوان خوراک شناخته نمی‌شود، اما حدود ۱۵ درصد هزینه تولید متانول را تشکیل می‌دهد و هرگونه کمبود آن، مستقیماً به کاهش یا توقف تولید منجر می‌شود.

علاوه بر این وابستگی مجتمع‌های متانولی مستقر در فاز دوم عسلویه ـ از جمله کیمیا پارس خاورمیانه به شرکت یوتیلیتی دماوند، در برخی دوره‌ها باعث شد تنها یک واحد ASU فعال باقی بماند. پیامد این وضعیت، کاهش تولید این شرکت‌ها به حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد ظرفیت اسمی بود؛ آن هم در مقاطعی که قیمت جهانی متانول در سطوح مطلوب‌تری قرار داشت.

در عین حال کاهش تولید به‌هیچ‌وجه به معنای کاهش متناسب هزینه‌ها نیست. هزینه‌های ثابت نظیر نیروی انسانی، استهلاک، هزینه‌های مالی و تعهدات بانکی، مستقل از میزان تولید باقی می‌مانند. گزارش‌های عملکردی نشان می‌دهد در همین دوره‌های افت تولید، برخی متانول‌سازان با افزایش بدهی بانکی، تشدید فشار نقدینگی و حتی بدهی به شرکت گاز مواجه شده‌اند. ریشه این وضعیت، بیش از آنکه فنی باشد، به ساختار تأمین یوتیلیتی و سیاست‌های زیرساختی بازمی‌گردد.

توسعه بدون پشتوانه زیرساخت

با نزدیک شدن به بهره‌برداری واحدهای جدیدی مانند سبلان ۲ یا همان دنا، نگرانی‌ها بار دیگر اوج گرفته است. این نگرانی ناشی از آن است که  در شرایطی که ظرفیت تولید اکسیژن متناسب با افزایش ظرفیت متانولی توسعه نیافته، این ظرفیت محدود باید میان تعداد بیشتری از مجتمع‌ها تقسیم شود که پیامد چنین رویکردی کاملا قابل پیش بینی است:

تعداد بیشتری واحد متانولی که با ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت فعالیت می‌کنند، هزینه‌های ثابت بالاتر و نیروی انسانی بیشتری دارند و در نهایت از نظر اقتصادی، نسبت به تعداد کمتری واحد با ظرفیت کامل، عملکرد ضعیف‌تری خواهند داشت.

هشدار شاخص‌های بهره‌وری

شاخص‌های کلیدی عملکرد در سال ۱۴۰۲، تصویری نگران‌کننده از وضعیت صنعت متانول ارائه می‌دهد. کاهش بازده فروش، افت بازده دارایی‌ها، منفی شدن سود خالص در برخی شرکت‌ها و نزولی شدن شاخص بهره‌وری کل، همگی نشان می‌دهد ادامه مسیر فعلی می‌تواند به فرسایش سرمایه صنعتی و کاهش پایدار ارزآوری کشور منجر شود.

مسیر اصلاح؛ تصمیمات ساختاری و داده‌محور

اصلاح شرایط موجود مستلزم تصمیم‌گیری‌های ساختاری و مبتنی بر منطق اقتصادی است. در این چارچوب، چند محور کلیدی بیش از سایر موارد مورد تأکید قرار می‌گیرد که عبارت اند از: اصلاح نرخ و فرمول قیمت‌گذاری گاز خوراک با الگوگیری از کشورهای تولیدکننده، بازنگری در مدل یوتیلیتی و اعطای مجوز برای احداث واحدهای مستقل تولید اکسیژن توسط پتروشیمی‌ها و  هم‌راستاسازی منافع سهامداری میان شرکت‌های یوتیلیتی و مصرف‌کنندگان به‌منظور افزایش پایداری تولید.

به نظر می رسد وضعیت کنونی صنعت متانول ایران، نتیجه یک تصمیم مقطعی یا عملکرد یک‌ساله نیست، بلکه حاصل انباشت سیاست‌های ناهماهنگ در حوزه فروش، قیمت خوراک و توسعه زیرساخت است. بر همین اساس قطعا ادامه این مسیر، به‌معنای از دست رفتن یکی از مهم‌ترین مزیت‌های پتروشیمی کشور خواهد بود.