✍️امیرحسین فرهنگ دوست؛مهندسی شیمی/صدای پتروشیمی
در حالی که ایران بر روی خزانه‌ای از هیدروکربن‌ها و ثروت‌های زیرزمینی نشسته است، قلم واقعی روایت دیگری دارد؛ روایتِ هدر رفتن ارزش، در چنگالِ سیاست‌هایی که ثروت را به جای «محصول»، به «مواد اولیه» می‌فروشند.
میراثی که به حراج می‌رود
ایران، با در اختیار داشتن ۱۷ درصد از ذخایر هیدروکربنی جهان و تسلط بر ۱۵ درصد از انرژی‌های فسیلی، در واقع بر روی یکی از استراتژیک‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان ایستاده است. ما از نفت و گاز و طیفی از مواد هیدروکربنی (از الکان‌ها گرفته تا آروماتیک‌هایی نظیر بنزن و زایلن) سرشار هستیم. اما سوال اصلی این نیست که «چه داریم»، بلکه سوال این است که «چگونه از آن استفاده می‌کنیم؟»
پس از ۶ دهه ورود به عرصه صنعت پتروشیمی، به جای آنکه از این ثروت، زنجیره‌ای از ارزش خلق کنیم، در تله‌ای گرفتار شده‌ایم که نامش را گذاشته‌ایم: خام‌فروشی.
پارادوکسِ قیمت: وقتی ثروت را ارزان می‌فروشیم!
بیایید با اعداد حرف بزنیم، چرا که اعداد دروغ نمی‌گویند. در حالی که ما با افتخار از ظرفیت‌های صادراتی خود سخن می‌گوییم، اما وقتی به پشت پرده نگاه می‌کنیم، با یک فاجعه اقتصادی روبه‌رو می‌شویم.
آمارها نشان می‌دهند که ما محصولات پتروشیمی را به قیمت میانگین ۴۴۵ دلار در هر تن به خارج می‌فرستیم؛ در حالی که محصولات مشابه را با قیمت میانگین ۱۸۹۸ دلار در هر تن وارد می‌کنیم! این یعنی ارزش هر تن کالای وارداتی ما، ۴.۳ برابر بیشتر از کالای صادراتی ماست. ما در واقع داریم ثروت خود را به قیمت ناچیز می‌فروشیم و سپس، با قیمتی گزاف، محصولِ نهاییِ همان مواد را از دیگران می‌خریم. این یعنی فرسایشِ مداومِ ارزشِ ملی.
زنجیره ارزش؛ جایی که قطع می‌شود
اصول اقتصادی حکم می‌کند که هرچه از نفت به سمت محصولات پیچیده‌تر (مانند پلی‌اتیلن یا محصولات شیمیایی متنوع) حرکت کنیم، «عمق زنجیره ارزش» بیشتر و ثروت بیشتر می‌شود. اما در کشور ما، این زنجیره در میانه راه قطع می‌شود.
وقتی ۹۳ درصد از متانول کشور صرفاً به عنوان یک ماده خام صادر می‌شود، یعنی ما از فرصت تبدیل آن به محصولات با ارزش افزوده بالا چشم‌پوشی کرده‌ایم. ما در حال حاضر در مرحله تولید «پایه‌ها» (مانند اتیلن و پروپیلن) متوقف شده‌ایم. این یعنی ما به جای اینکه «صنعت‌گر» باشیم، نقش «تأمین‌کننده مواد اولیه» را بازی می‌کنیم. هرچه بیشتر بر صادراتِ اقلام پایه اصرار ورزیم، کمتر به توسعه صنایع پایین‌دستی فکر خواهیم کرد.
از اتلاف ثروت تا بحران بیکاری
اما این موضوع فقط یک بحثِ ریاضی و اقتصادی نیست؛ این یک بحران اجتماعی است. میان «خام‌فروشی» و «بیکاری» رابطه‌ای مستقیم و ناگسستنی وجود دارد.
آمارها نشان می‌دهند که نرخ بیکاری در سال گذشته ۷.۵ درصد بوده است. چرا؟ چون تمرکز سرمایه‌گذاری ما به شکلی نابهجا، تنها بر صنایع سنگین و بالادستی متمرکز شده است. ما از رشد صنایع پایین‌دستی و کوچک و متوسط (SME) که موتور محرک اشتغال هستند، غافل شده‌ایم.
راه حل در چیست؟
اگر ما بتوانیم ثروتِ صنایع بالادستی را به صنایع کوچک و متوسط منتقل کنیم و محصولات پایه را به کالاهای نهایی تبدیل کنیم، نه تنها از خروج ارز جلوگیری می‌کنیم، بلکه با ایجاد یک «اشتغال پله‌ای»، می‌توانیم از بحران بیکاری پیشگیری کنیم. ما نیاز داریم که از «فروشنده مواد خام» به «تولیدکننده کالای نهایی» تبدیل شویم؛ پیش از آنکه فرصت‌های اقتصادی، زیر خاکِ بی‌حکایتِ ما دفن شوند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید